Wykłady monograficzne / prof. Magdalena Zdrodowska / dra Ewa Rossal

W dniu 8 maja 2026 roku, w sali nr 100. w budynku Głównym ASP przy pl. Matejki 13, odbędą się dwa wykłady. Wykłady są kierowane do wszystkich zainteresowanych osób i są bezpłatne – serdecznie zapraszamy!

Niepełnosprawność jako metoda (w myśleniu o sztuce) – wykład prof. Magdaleny Zdrodowskiej

ASP Kraków
pl. Matejki 13, I piętro, sala 100
8 maja godz. 13:00-14:30

Niepełnosprawność pojawia się w refleksji o sztuce – literaturze, filmie, sztukach performatywnych czy wizualnych – zazwyczaj w dwóch sferach. Pierwsza, to analiza reprezentacji niepełnosprawnego (niezwykłego, jak pisze Rosemary Garland Thomson) ciała. To obszerne piśmiennictwo, które jeśli prowadzone jest z pozycji krytycznych studiów o niepełnosprawności, tropi i obnaża stereotypowe przedstawienia i narracyjne protezy, a więc klisze uwiarygodniające motywacje i emocja bohaterów. Druga, to refleksja dotycząca dostępności kultury i sztuki, w tym instytucji i mediów, która coraz częściej obejmuje nie tylko dostępność przestrzeni wystawienniczych i edukacyjnych dla osób uczestniczących, ale także dla osób artystycznych. Krytyczne studia o niepełnosprawności, które traktują niepełnosprawność jako złożoną kondycję kulturową, społeczną i polityczną, przekładającą się na tożsamościowe i artystyczne praktyki, wychodzą coraz częściej poza te – ważne społecznie i politycznie – sfery. W tradycję dyscypliny wpisane jest kalekowanie i ogłuszanie kultury i sztuki, przez ponowne odczytywanie i analizę kanonu i towarzyszących mu dyskursów, umieszczanie niepełnosprawności i głuchoty w centrum kształtowania się estetyki i praktyk kulturowych. 

Z tej tradycji wyrasta nowa perspektywa niepełnosprawności jako metody, proponująca „myślenie poprzez niepełnosprawne ciało, nie o nim”, jak ujęła ją Arseli Dokumaci. Propozycje takie, jak kalekopoznanie (Johnson, McRuer), dismediacja (Sterne, Mills), ekspercka wiedzy wyrastająca z niepełnosprawności (Hartblay) czy kalekie autorstwo (Mills, Sanchez) traktują doświadczenie niepełnosprawności, w tym głuchoty, jako metodologio- i teoriotwórcze. Stawiają opór systemom wiedzy o niepełnosprawności wytwarzanych poza jej doświadczeniem, a które są bardziej uznane i kapitalizowane jako specjalistyczna wiedza. Tworzą horyzont pozwalający na myślenie inaczej o literaturze, sztukach performatywnych czy filmie oraz o ich historii, o tym kogo można uznać za twórcę, teoretyczkę, czym jest wiedza i jak jest produkowana.

Przyglądając się twórczości wykorzystującej doświadczenie niepełnosprawności i wyrastającą z niego wiedzę, zastanowimy się między innymi nad uwarunkowaniami niepełnosprawności jako metody, jej interpretacyjnymi granicami oraz rolą i możliwościami (tymczasowo) sprawnych twórców i badaczy w sięganiu po nią.

Magdalena Zdrodowska – profesora UJ, kulturoznawczyni, pracuje w Katedrze Mediów Audiowizualnych Instytutu Sztuk Audiowizualnych UJ. Prowadzi badania w zakresie studiów o niepełnosprawności, studiów o głuchocie, historii techniki i historii filmu. Koncentruje się na twórczości filmowej osób niesłyszących, głuchym widzostwie i innowacyjności osób z niepełnosprawnościami w zakresie techniki, kultury i sztuki. Autorka książek Telewizja na pograniczach (2013) i Telefon, kino i cyborgi (2021), obecnie pisze kolejną – Deaf Cinema. Współredaktorka serii Disability, Technology and Change wydawnej w czasopiśmie „Ethics and Society”, współzałożycielka platformy networkingowej Disability Studies in East Europe-Reconfigurations.

Paralelne zwroty, zaangażowanie społeczne oraz pułapki etyczne. O współpracy w polu etnografii twórczej i otwierającej – wykład dry Ewy Rossal

ASP Kraków
pl. Matejki 13, I piętro, sala 100
8 maja kwietnia, godz. 15:00-16:30

Pokrewieństwo antropologii i sztuki, przejawiające się w ich wzajemnych relacjach oraz paralelności przemian, sięga co najmniej przełomu lat 20. i 30. XX wieku. Wówczas ujawniało się m.in. w kształtowaniu instytucji muzealnych (np. Musée de l’Homme), refleksji nad pojęciem primitive art w kontekście surrealizmu etnograficznego, a także we wspólnych wyprawach artystów i etnologów (jak misja Dakar–Dżibuti). Surrealistyczne inklinacje ówczesnej antropologii wydobył na światło dzienne James Clifford, który w książce The Predicament of Culture (1988) ukazał praktykę etnograficzną jako sprzymierzoną z awangardową sztuką i krytyką kultury. Wspólne dla tych obszarów są m.in. strategie kolażu, zestawiania heterogenicznych elementów oraz operowania doświadczeniem obcości.

Istotnym momentem w relacjach między tymi polami był tzw. „zwrot etnograficzny” w sztuce, polegający na adaptacji szerokiego rozumienia etnografii do praktyk artystycznych oraz rosnącej liczbie realizacji bezpośrednio odwołujących się do koncepcji antropologicznych. Artyści zaczęli wykorzystywać badania terenowe, wywiady i praktyki partycypacyjne, budując projekty oparte na relacjach z konkretnymi społecznościami. Równocześnie antropologia otworzyła się na narzędzia, metody i wrażliwość wypracowane w polu sztuki, a także na różne formy współpracy.

W tym kontekście rozwijany był projekt opisujący warsztat etnografii twórczej i otwierającej, łączący praktykę „gęstego” uczestnictwa z narzędziami artystycznymi wypracowanymi po zwrocie etnograficznym. Podczas wykładu zaprezentowane zostaną przykłady działań na styku sztuki i etnografii – od poziomu metod i narzędzi, przez sposoby pracy, aż po budowanie ram teoretycznych i „inscenizowanie” sytuacji badawczych.Przykłady konkretnych działań artystycznych – m.in. Julity Wójcik, Joanny Wowrzeczki czy Łukasza Surowca – wyznaczają zarazem nowe obszary badawcze dla antropologii, szczególnie tam, gdzie sytuacje społeczne są współtworzone w relacji z artystami. Badanie projektów sztuki zaangażowanej społecznie pozwala uchwycić rzeczywistość wyłaniającą się w trakcie ich trwania — opisywaną przez samych uczestników, ujawniającą lokalne napięcia, problemy i oddolne praktyki, często pozostające poza polem widzenia instytucjonalnych definicji kultury. Zaproponowany zostanie również zestaw pojęć przydatnych w pracy z kontekstami lokalnymi i peryferyjnymi – szczególnie w projektach realizowanych przez artystów, animatorów kultury i badaczy społecznych. Zasadniczą osią wykładu będzie eksperymentalny charakter tego typu praktyk: badanie, które dzieje się w trakcie działania, pozostaje otwarte na nieprzewidywalność, a zarazem wystawia uczestników na konkretne napięcia i pułapki etyczne.

Dra Ewa Rossal – antropolożka kultury i etnografka, kuratorka i dyplomowana kustosza muzealna. Badawczo zajmuje się kwestiami eksperymentalnej współpracy antropologii ze sztuką społecznie zaangażowaną i użyteczną (useful art), metodologią badań etnograficznych (collaborative ethnography, „badania w działaniu”), antropologią mody i ubioru oraz użytecznością antropologii poza środowiskiem akademickim. Realizowała projekty artystyczno-badawcze w Polsce i we Włoszech. Pracuje w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego.

PROWADZĄCA: Karolina Plinta